Tijdens het voorjaarscongres vertrekken we vanuit de erfgoed-reflex. We kijken naar cases die vertrekken vanuit erfgoed en onderzoeken welke impact dat heeft op de ruimtelijke kwaliteit. Tegelijk leggen we ruimtelijke instrumenten op tafel die erfgoedwaarden kunnen verankeren en de plaats kunnen geven die het in onze huidige maatschappij verdient.
Programma
09:30 Erfgoed als stapsteen voor kwalitatieve omgevingen door Joke Buijs (Stad Antwerpen)
09:45 Voorbij de Ferrariskaart - Bronnen voor historische analyse door Tom Heremans (UAntwerpen)
10:15 Van oppervlak tot diepte: erfgoed benaderen vanuit meerdere lagen door Hans Druart (OMGEVING)
11:00 Van data naar inzicht: hoe geef je betekenis aan de opgedane kennis? Door Ewoud Deschepper (SOLVA)
11:30 Erfgoed verankeren: ruimtelijke planning als tool voor (onbeschermde) waarden door Joke Buijs (Stad Antwerpen)
12:00 Een blik achter de schermen van de Turnhoutse erfgoedwerking door Stad Turnhout door Stijn Adriaensens (schepen van Ruimtelijke ordening, Mobiliteit en Projectmanagement)
12:30 Lunch
13:30 Deelsessies
1) Erfgoed in transitie
Hoe geven we erfgoed een volwaardige plaats in transities zoals verduurzaming, hernieuwbare energie en waterbeheer? En hoe kan erfgoed zelf een bron van kennis en inspiratie bieden bij het aanpakken van actuele uitdagingen?
Sessievoorzitter: Sara Vermeulen (Agentschap Onroerend Erfgoed)
Jephta Dullaart was programmamanager van de recent afgelopen Nederlandse Erfgoeddeal. Hij neemt ons mee in de werking van deze deal – van governance en doelstellingen tot de aanpak van de projecten. Erfgoed was hier niet enkel een te behouden waarde, maar de sleutel voor grote hedendaagse transitieuitdagingen.
Peggy Totté vertelt vanuit de nieuwe expo van Architectuurwijzer over de kansen van gebouwen die in ruïneuze toestand verkeren. Binnen die expo verkennen ze een spoor tussen afbraak en volledige restauratie: de gebouwen terug bruikbaar maken, maar met een architectuur die het gebouw herkent als ruïne.
Karolien Sas van be-MINE licht het project be-NATURE toe. Hier krijgen niet alleen vroegere infrastructuren zoals de treinsporen een natuurlijke invulling, maar ook delen van de oude kolenwasserij zelf.
2) Landschap: ons levend erfgoed
Bij erfgoed denken we zelden aan landschappen. Toch dragen ook zij de sporen van ons verleden. Hoe kijk je naar een landschap vanuit een erfgoedbril? We verkennen praktische tools die helpen om landschappen beter te lezen.
Sessievoorzitter: Ewald Wauters (Tractebel)
Niels Dabaut (Regionaal Landschap Westhoek) en Jonas Vanneste (voyage paysage) introduceren de methode van de landschapskarakterisatie. De opdrachtgever en uitvoerder lichten samen toe hoe ze die analyse van het landschap hebben vormgegeven.
Jan Bastiaens (Vlaams Instituut voor het Onroerend Erfgoed) toont hoe de kaart van open en gesloten landschappen in elkaar zit. Die kaart toont de evolutie van de openheid of geslotenheid van het landschap in Vlaanderen over de laatste 200 jaar.
Met Gitte Devries (provincie Antwerpen) duiken we in de aanpak van het Geopark Schelde Delta. Dit park strekt zich uit over 5 provincies en is daarmee een mooi voorbeeld van een landschapslezing op grote schaal. Ook hier rijkt het verleden waarden aan voor het heden, voor o.a. watermanagement, toerisme, educatie en landbouw.
3) Tussen bescherming en aanpassing: lokale instrumenten voor een sterk erfgoedbeleid
Terwijl bij beschermd erfgoed het gebruik en de renovatie zorgvuldig moeten worden afgestemd op de deels strenge beschermingsmaatregelen, zo wordt er bij niet-beschermd erfgoed vaak te weinig aandacht aan besteed. Welke instrumenten hebben gemeenten in handen om beschermd erfgoed een hedendaagse invulling te geven die verder gaat dan een museale benadering? En welke instrumenten zetten ze in om ook niet-beschermd erfgoed herkenbaar en bruikbaar te houden voor de gemeenschap?
Sessievoorzitter: Karen Gysen (Begijnhovennetwerk en platform)
Philippe De Backer (Regionaal Landschap Kempens Landschap) toont ons hoe zij samen met de partners een nieuwe invulling hebben gegeven aan de Wortelkolonie. Die is cultuurhistorisch erfgoed en sinds 2021 ook UNESCO werelderfgoed. De huidige invulling sluit aan bij de historische sociale functies en gaat in op de huidige noden van de bevolking en omgeving.
Cedric Heerman (Stad Turnhout) toont ons het tegenovergestelde verhaal: de stad heeft veel modernistisch erfgoed dat (nog) niet formeel beschermd is, maar uiteraard wel beschermwaardig is. Hoe zorgt de stad ervoor dat dit erfgoed niet verdwijnt of verloedert? Hoe combineren zij bij herbestemmingen voldoende bescherming met ook voldoende mogelijkheden voor de nodige hedendaagse ingrepen?
Katleen Wouters (Van Roey) zal de case brengen van de Gaanderij in Herentals. Dit is een vroegere scholencampus die aansluit op het Begijnhof. De gebouwen zijn opgenomen op de inventaris van het beschermde erfgoed en maken deel uit van een beschermd stadszicht. Vandaag bieden de schoolgebouwen een thuis voor wel honderd gezinnen. De speeltuinen werden omgetoverd tot drie geschakelde publieke tuinen. Hoe heeft het projectteam die transformatie kunnen uitvoeren binnen de strakke kaders van de bescherming via de inventaris en als stadszicht?
4) Werken met gemeenschappen
Erfgoed heeft ook een culturele en sociale waarde. Samenwerken met bewoners en andere betrokkenen is daarom essentieel voor elk sterk ontwerp of project. Inzicht in lokale kennis en beleving vormt een grote meerwaarde. Samen met de sprekers verkennen we mooie voorbeelden van erfgoedparticipatie én de uitdagingen die daarbij komen kijken.
Sessievoorzitter: Tim Devos
Tim Devos (Endeavour, UGent) werkt sinds 2013 met zijn bureau Endeavour aan een meer inclusieve ruimtelijke planning. Hun projecten en onderzoeken gaan steeds een stapje verder dan 'gewone' participatie. Co-creatie vormt de basis. Als onderzoeker en professor aan de UGent Tim participatieve planningspraktijken en sociaal-ruimtelijke praktijken. Zijn presentatie brengt een reflectie over de recente erfgoedprojecten van Endeavour.
Stijn Cools is mede-oprichter van aNNo architecten en professor aan de KU Leuven. In beide functies werkt hij voornamelijk aan erfgoedprojecten en dat vanuit een sterk proces. Hij vertelt over zijn ervaringen met projecten die werken met slow growth, bottom-up initiatieven en participatie die volwaardig is ingebed in het proces.
Laila De Bruyne (Revive) neemt ons mee in de aanpak van Revive. Bij de herbestemming van gebouwen nemen ze steeds ook de verhalen mee in het proces. Op die manier behoudt erfgoed zijn betekenis in de gemeenschap.
5) Het financiële plaatje van erfgoed
In het verleden ging erfgoedzorg over het nauwgezet behouden en restaureren van gebouwen, een aanpak met een hoog kostenplaatje. Hoe kijken we daar vandaag naar? Hoe blijft erfgoedzorg betaalbaar in een context waar de overheid zich terugtrekt, de materiaalkosten stijgen en de duurzaamheidseisen verstrengen? Welke (nieuwe) verdienmodellen zijn hier geschikt?
Sessievoorzitter: An Eijkelenburg
An Eijkelenburg (Stadsmakersfonds) is fondsdirecteur bij Stadsmakersfonds. Dit is een coöperatieve vennootschap die het verzamelde kapitaal investeert in vastgoedprojecten met een positieve maatschappelijke impact. Vaak zijn dit herbestemmingsprojecten en dus ook projecten waar o.a. erfgoed een nieuwe functie krijgt. An neemt ons mee in hun strategieën om financieel haalbare herbestemmingen uit te voeren.
Bertrand Van Regemortel (PMV) is Investment Director Real Estate bij PMV, de Participatiemaatschappij Vlaanderen. Die investeringsmaatschappij biedt o.a. voor erfgoedprojecten alternatieve financiering. Bertrand neemt ons mee in hun strategieën om van complexe erfgoedprojecten ook financieel sluitende initiatieven te maken.
Joeri Bal (Heem) is de oprichter en bestuurder van Heem, een organisatie die projecten realiseert voor samenwonen. Het gaat om projecten waarin bewoners elkaar kennen en ruimtes met elkaar delen. Na hun allereerste project op een fabrieksite aan de rand van Antwerpen bleven ze niet alleen enthousiast over het concept van samenwonen, maar ook over het herbestemmen van erfgoedsites om deze woningen en ruimtes te realiseren. Ze bouwen woningen in kastelen, kloosters, verlaten hoeves, en zelfs voormalige fabrieken. Het gaat dus om uitdagende panden die veel zorg vragen bij een nieuwe bestemming. Joeri zal vertellen hoe zij die projecten financieel aanpakken.
6) Rondleiding Sint-Victor en Clarissenklooster
Rondleiding langs het modernistische erfgoed van Turnhout, met bezoeken aan het Sint-Victor en het Clarissenklooster.
7) Rondleiding Begijnhof
Rondleiding op het Begijnhof van Turnhout, met toelichting bij het masterplan en het beheer van de site. Daarbij wordt ingegaan op de duidelijke kaders voor ingrepen in de omgeving, evenals op het handboek voor erfpachters en dergelijke.
15:30 Koffiepauze
16:00 De Kuip als voorbeeld: goed opdrachtgeverschap in de praktijk door Pieter-Jan Cierkens (Stad Gent)
16:30 Slotwoord door Peter De Wilde (administrateur-generaal van het Agentschap Onroerend Erfgoed)
17:00 Receptie
Leerdoelen
Na het volgen van het congres...
kennis:
· … weet ik dat instrumenten uit de ruimtelijke planning cruciaal zijn om waardevol niet-beschermd erfgoed een plaats te geven in de toekomst.
· ... weet ik waar ik goede bronnen kan raadplegen om relevante informatie voor mijn lokale context te verzamelen.
· ... kan ik afwegingskaders hanteren om erfgoed een expliciete plaats tegeven in ruimtelijke ontwikkelingen.
· ... kijk ik naar erfgoed als circulair goed dat een duurzame oplossing kan bieden voor nieuwe functies.
houding:
· … zie ik dat werken met erfgoed steeds maatwerk is en een goed begrip vereist van de lokale rol en betekenis.
· … tracht ik als opdrachtgever voldoende tijd en middelen vrij te maken voor erfgoedonderzoek.
· … hanteer ik een erfgoedreflex bij lopende en nieuwe projecten.
· … weet ik dat erfgoed al vanaf de teamsamenstelling en visievorming moet worden meegenomen in ruimtelijke ontwikkelingen, omdat het moeilijk is dit achteraf nog in te passen.